Pitam sam tebe / stilem
 

Stilem

---

Stilem – osnovna jedinica lingvostilistike, jedinica koja nosi određenu stilsku informaciju. Kad kažemo da je neka jedinica stilski markirana, podrazumijeva se da ona posjeduje dodatno stilsko značenje u odnosu na jezične jedinice koje su stilski neutralne.

---

Prema Marini Katnic-Bakarsic (Lingvistička stilistika), osnovna jedinica lingvostilistike jeste stilem, shvacen kao ona jedinica koja nosi odredenu stilsku informaciju.
Prema M. Riffaterreu stilemi nastaju manje predvidljivom i nepredvidljivom upotrebom jezicnih jedinica, odnosno, predstavljaju odstupanje od norme, od uobicajenoga.
Buduci da svaki stilem nosi dodatnu informaciju (koja je bazicno visak informacije, tj. redundantna je), Riffaterre smatra da se moze izracunati kolicina i stepen odstupanja od uobicajene upotrebe u knjizevnoumjetnickom tekstu.
Ista autorica podsjeca da je za stilistiku zato vazan kriterij u izdvajanju stilema predvidljivost, odnosno nepredvidljivost jezicne jedinice u nekom kontekstu...
"Sto je efekt iznevjerenog ocekivanja veci, to je veci stepen oneobicavanja, a samim tim stilogenost neke jedinice veca. Termin oneobicavanje (ocudenje, zacudnost, rus. ostranenije) uveli su ruski formalisti, oznacavajuci njime zadatak umjetnosti da svojim postupcima dezautomatizira videnje stvari i ucini ga svaki put neponovljivim. Postupak oneobicavanja jeste "postupak otezale forme, koji povecava teskocu i duzinu percepcije" (Sklovski 1967: 275).

Marini Katnic-Bakarsic informise da zanimljivu teoriju o stilemima iznose autori Opce retorike grupe M...

"Oni smatraju da, kao sto se u ekologiji izucavaju tipovi sredina koji su pogodni za razvoj ovih ili onih formi zivota, tako se i opci stilem moze definirati kao "rad pamcenja", kojim se jezicna jedinica vezuje za jednu ili vise specijaliziranih sredina u kojima ona obicno "boravi". Govornik (a cini se da autori Opce retorike zaboravljaju i u ovom segmentu znacajnog primaoca poruke) na osnovu pamcenja uspostavlja niz veza i odnosa neke jedinice, odakle proistice i njena specificna stilska markiranost. "Radom pamcenja" uspostavljaju se slijedeci podaci o svakoj jedinici:

a)  Lokalizacija, kojom se odreduje zanr, historijska epoha, geografska sredina, socijalna
i kulturna sfera, profesija i licni odnosi (polni, starosni, bliski ili zanicni) u kojima dominira
upotreba tog stilema;

b)  upotrebna   vrijednost   jedinice   (frekvencija   u   jeziku,   tvorbene   sposobnosti,   njena
kodificiranost kao figure ili nova upotreba, citati i slicno. (Dubois, Edeline 1986: 270-271)."

1. Kada se kaze da je neka jezicka jedinica stilski markirana (obiljezena), podrazumijeva se da ona posjeduje dodatno stilsko obiljezje, tj. dodatnu stilsku obavijest u odnosu na jezicke jedinice koje su stilski neutralne. Elementarna podjela dijeli jezicke jedinice na stilski neutralne i na stilski markirane, koje se dalje dijele po razlicitim kriterijima, npr. na one sa povisenom (knjiskom) konotacijom ili pak sa snizenom (razgovornom) konotacijom; formalno i neformalno markirane jedinice; emocionalno-ekspresivno markirane i si.

2. Stilska markiranost zavisi i od konteksta upotrebe neke jezicne jedinice, sto znaci da nije uvijek apsolutna. Osim toga, u formiranju nekog stila, i individualnog i grupnog, sudjeluju i markirane i nemarkirane jedinice. Markiranost se mijenja dijahronijski, te neke jedinice koje su pripadale nizem stilu, tj. imale snizenu markiranost, nakon izvjesnog vremena postaju neutralne; s druge strane, mnogi neologizmi postupno prelaze u sferu arhaizama usljed razvoja nauke, tehnike i drugih covjekovih saznanja. Predstava o stilu koji bi bio sastavljen iskljucivo od markiranih jedinica zapravo je naivna i, naravno, netacna (izuzetak predstavljaju neki individualni prozni i poetski jezici kod kojih je otklon od norme gotovo sam sebi cilj: npr. zaumni ili zvjezdani jezik, neki aspekti futuristicke poezije i si.).